تۆرک اۇلۇسلاشما سۆره‌جینده تۆرکجه‌نین اؤنمی

اۇمۇد اۇرمۇلۇ

اۇلۇسلاشما سۆره‌جینده دیلین و ادبیاتین بؤیۆک رۏلۇ واردیر، ادبیات دیلله یاپیلیر. تۆرک ادبیاتی دئدیییمیز زامان تۆرک دیلییله یاپیلان ادبیات آغلا گلیر. فارس ادبیاتی ایسه فارس دیلییله یاپیلان ادبیاتدیر.

آزربایجان و تۆرکلرین یۏغۇن اۏلاراق یاشادیغی و وطن آنلامینی یۇکله‌دییی جۏغرافیا، تۆرک اینسانی، تۆرک تۏپلۇمۇنۇ، اؤرنه‌یین فارسجا ایله آنلاتماق، منجه تۆرک ادبیاتینا گیرمز و گیرمه‌مه‌لی. بۇ اۆرۆنلر، آنجاق، فارس ادبیاتی چرچئوه‌سینده دیرلندیریلیر. تۆرک وطنینی، تۆرک اینسانینی، تۆرک تۏپلۇمۇنۇ، اینگیلیزجه ویا باشقا دیللرده ده آنلاتابیلرسینیز. بۇنلار دا تۆرک ادبیاتینا گیریلمز. تۆرک ادبیاتی، آنجاق تۆرک دیلی ایله یاپیلابیلر. سؤز اۏیۇنلاری، سؤزجۆکلرین گؤزللشدیریلمه‌سی آنجاق دیل ایله، بۇرادا تۆرکجه ایله گرچکلشر. اؤرنه‌یین، تۆرکجه آنلاتیلان بیر گۆلمجه، فارسجا ایفاده ائدیلدییی زامان عئینی دادی وئرمه‌مکده‌دیر. چۆنکۆ سؤز اۏیۇنلاری آنجاق، تۆرکجه آنلاتیمدا یئر آلماقدادیر. فارسجا چئویریسییله، آنلامدا، چۏخجا دئییشیکلیک یاشانماقدادیر. سؤزجۆکلرین گؤزللشمه‌سی، آنجاق دیل ایله، بۇرادا تۆرکجه‌ ایله اۏلاناقلی اۏلماقدادیر. 

آنجاق، بیر فرانسیزین، بیر رۇسۇن، رۏمانلاری، نئجه تۆرکجه‌یه چئوریلیرسه، فارسجا یازان تۆرکلرین پیتیکلری ده تۆرکجه‌یه چئوریله‌بیلر. بۇنلار چئویری اۇلامیندا دیرلندیرمک گره‌کیر. اۇلۇسلاشما سۆره‌جینده، چئویری چالیشمالارینین دا رۏلۇ بؤیۆکدۆر. تۆرکجه یازیلان یاپیدلارین فارسجایا چئویریلمه‌لری ده آچیقدیر.

تۆرکلری، تۆرک وطنینی، تۆرک تۏپلۇمۇنۇ، فارس دیلییله آنلاتان، یازان، قۏشارلارین، رۏمانچیلارین، یازارلارین دۇرمۇنۇن ایره‌ده‌لنمه‌سی بۇ باخیمدان اؤنملیدیر. بۇ یازارلارین، رۏمانچیلارین، قۏشارلارین اۆرۆنلری، آنجاق فارس ادبیاتی ایچینده یئر آلار. بۇ اۆرۆنلرین، فارس ادبیاتی ایچینده دیرلندیریلیب دیرلندیریلمه‌یه‌جه‌یی، اؤرنه‌یین بیر سئچکی‌یه(آنتۏلۏژی) آلینیب آلینمایاجاقلاری، "فارس رۏمان سئچکیسی"، "فارس قۏشۏغۇ سئچکیسی" کیمی سئچکیلره آلینیب آلینمایاجاقلاری ادبی اۏلماقدان چۏخ سیاسی بیر قۏنۇدۇر. تۆرک اؤزگۆرلۆک مۆجادیله‌سینه یۏغۇن دستک وئرن، تۆرکلری، تۆرک تۏپلۇمۇنۇ، تۆرک وطنینی آنلاتان، آنجاق بۇنلاری فارس دیلییله گرچکلشدیرن بیر تۆرک یازارا، بۇگۆنکۆ سیاسال اۏرتامدا، "فارس رۏمانی سئچکیسی"، "فارس قۏشۇغۇ سئچکیسی"، "فارس اؤیکۆ سئچکیسی" کیمی سئچکیلرده، یئر وئریلمه‌یه‌بیلر. بۇ، ادبی اۏلماقدان چۏخ ائگه‌من گرۇپۇن سیاسال تۇتۇمۇنا باغلیدیر. تۆرک یازارین بۇ تۇتۇمۇ فارس یایینچی طرفیندن خۏش قارشیلانمایابیلر. بۇ فارس یایینچینین تۆرک قارشیدلیغییلا ایلگیلیدیر. آنجاق، داها ایله‌ریکی بیر آشامادا، تۆرک سۏرۇنۇ حل اۏلما یۏلۇنا گیرینجه‌، گرگینلیکلر یۇمۇشایینجا، فارس یایینچینین بۇ تۇتۇمۇندا اۏلۇملۇ دئییشیکلیکلر اۏلابیلر. 

تۆرکلری، تۆرک وطنینی، تۆرک تۏپلۇمۇنۇ اینگیلیزجه، فرانسیزجا، فارسجا آنلاتان اینگیلیزین، فرانسیزین، فارسین تۇتۇمۇیلا، تۆرک یازارین تۇتۇمۇنۇن بیر فرقلیلیک ایچه‌ردییی سؤیله‌نه‌بیلر. آنجاق بۇ فرق اه‌ن باشدا دیلده اۏلمالیدیر. اینگیلیزین اینگیلیزجه، فرانسیزین فرانسیزجا، فارسین فارسجا آنلاتماسی دۏغالدیر. تۆرک یازارین تۆرکجه دئییل فارسجا یازماسیندا جیددی بیر سۏرۇن واردیر. بنزشدیرمه سۆره‌جینه البته قارشی اۏلماق گره‌کیر. بنزشمه‌یه قارشی اۏلمانین اه‌ن گۆجلۆ یۏلۇ ایسه، قرارلی بیر بیچیمده تۆرکجه‌یی قۇللانماقدیر. بۇرادا، تیجاری قایغیلارلا دئییل اۇلۇسال قایغیلارلا حرکت ائتمک اؤنملی اۏلمالیدیر. تۆرکجه‌یی دۏغرۇ دانیشماق، دۏغرۇ یازماق قۇشقۇسۇز چۏخ اؤنلمیدیر.  

بۇگۆن، برزیلیا دیشیندا بۆتۆن لاتین آمریکا اؤلکه‌لرینده، ایسپانیۏلجا دانیشیلماقدادیر، یازیلماقدادیر. برزیلیادا پۏرتغالجا قۇللانیلماقدادیر. آنجاق بۇنلارا راغمن مکزیکا ادبیاتیندان، ونزۇئلا ادبیاتیندان، آرژانتین ادبیاتیندان و ... سؤز ائدیلمکده‌دیر. ایسپانیۏل ادبیاتیندان دئییل، مکزیکا، شیلی، آرژانتین، کۏلۏمبیا ادبیاتیندان سؤز ائدیلمکده‌دیر. آنجاق تۆرکلرین فارسجا‌یی قۇللانمالارییلا، لاتین آمریکالیلارین ایسپانیۏلجایی، پۏرتغالجایی قۇللانمالاری آراسیندا چۏخ بؤیۆک فرق واردیر. 18. یۆزایلین سۏنۇندا، 19. یۆزایلین ایلک ایللرینده، لاتین آمریکادا، ایسپانیۏللارا قارشی اۇلۇسال قۇرتۇلۇش مۆجادیله‌سی یاپانلار گینه ایسپانیۏللاردی. 16. یۆزایلین سۏنلاریندان باشلایاراق، یانی آمریکانین کشف‌ائدیلمه‌سیندن باشلایاراق لاتین آمریکایا کؤچ ائتمیش، ایسپانیۏللار و پۏرتغاللاردی. اۏنلار اۏرادا، گئدرک چۏخالمیشلار، ایسپانیایا، پۏرتغالا قارشی باغیمسیز دئولت قۇرما گره‌یینی حیس‌ائتمیشلر، بۇ یۏلدا مۆجادیله‌یه باشلامیشلار. سیمۏن بۏلیوارین(1830-1783)، خۏزه مارتینین(1895-1853) مۆجادیله‌سینی بۇ چرچئوه‌ده دیرلندیرمک گره‌کیر. اؤرنه‌یین، سیمۏن بۏلیوار دؤنه‌مینده، ونزۇئلا، اکوادۏر، کۏلۏمبیا، پاناما، پرۇ، بۏلیویا بیر بۆتۆندۆ. گئدرک بۇ اؤلکه‌لر آیری آیری دئولتلر اۏلاراق هؤرگۆتلندیلر. اؤرنه‌یین گۆنئی آفریقادا دا، اینگیلیز یؤنه‌تیمینه قارشی، گۆنئی آفریقایا، اینگیلیزلردن داها اؤنجه یئرلشن هۏللندلیلر، آفریقانلارا قارشی چیخمیشدی.

بۇرادا، ایسپانیۏلجا، پۏرتغالجا قۇللانیلماسینا راغمن، ایسپانیۏلجا ویا پۏرتغال ادبیاتیندان دئییل، ونزۇئلا ادبیاتیندان، مکزیکا، کۏلۏمبیا ادبیاتیندان، آرژانتین ادبیاتیندان و ... سؤز ائدیلمکده‌دیر. ونزۇئلایا، مکزیکایا، آرژانتینه، برزیلیایا ایلیشگین رنگلر، فۏرملار، ایسپانیۏلجایلا، ایفاده ائدیلمکده‌دیر. بۇ، تۆرکلرین فارسجا دانیشمالاریندا، یازمالاریندان چۏخ فرقلی بیر دۇرۇمدۇر.‌        ایسپانیۏللارین، پۏرتغاللارین، اۏرایا کؤچلرین باشلایاراق یئرلیلرین قیلیچدان کئچیرمه‌لری، آستک، اینکا، مایا اۇیقارلیقلارینین ییخمالاری، وارسیللیقلارینی یاغما ائتمه‌لری آورۇپایا داشیمالاری آیری بیر قۏنۇدۇر. بۇگۆن لاتین آمریکادا، ایسپانیۏلجانین، پۏرتغالجانین تۇغرالی دیل اۏلماسی یانیندا، یئرلی دیللر ده جانلانمایا باشلامیشدیر.

ادبیات، دۇیقۇلارین، دۆشۆنجه‌لرین، خیاللاری آنلاتیمییلا اۏلۇشۇر. دیلین گؤزه‌للشدیره‌رک قۇللانیلماسی وازکئچیلمز بیر دۇرۇمدۇر. اۇلۇسلاشما سۆره‌جینده، بۇ دیلله یایلان قۏشۇقلارین، ماهنی‌لارین، بیلمه‌جه‌لرین، آتاسؤزلرینین، میتۏلۏژیک یاپیدلارین، اؤیکۇلارین و ... یازیلمالاری چۏخ اؤنملیدیر. بۇنلار، اۇلۇسلاشما سۆره‌جینی، سۆرعتلندیرن، یاییقینلاشدیران، درینلشدیرن بیر ائتگی یارادماقدادیر. 

آنادیلی بیلینجی

ایران دئولتینین، تۆرکلر قۏنۇسۇنداکی ته‌مه‌ل سیاستی بنزشدیرمه‌دیر. تۆرکلرین فارسلیق و اۏنۇن تاخما آدی اۏلان ایرانلیلیغا بنزشدیرمه‌دیر. ایران دئولتی بۇ قۏنۇدا، ماددی – معنوی هر طۆرلۆ اؤنلمی آلمیش یۆرۆرلۆیه قۏیمۇشدۇر. زۏرا دایالی، ریضایا دایالی سیاستلر ده اۇیقۇلانماقدادیر. بۇ سیاستین یئر یئر باشارییا اۇلاشدیغی دا آچیقدیر.   

بۇنا راغمن فرقلی بیر سۆره‌ج یاشاندیغی دا گؤرۆلمکده‌دیر. بنزشمیش، تۆرکجه بیلمه‌ین اینسانلارین دا، تۆرکلردن، تۆرک کیملییی، تۆرک ادبیاتی، تۆرک وطنی و ... سۏرۇنلاریندان سؤز ائتمه‌سی دیققته دیر بیر قۏنۇدۇر. بۇ، بنزشدیرمه و فارسلاشدیرما سۆره‌جینین بۆتۆنلۆکله باشارییا اۇغرامادیغینین گؤسترگه‌سیدیر. بۇ دا قۇشقۇسۇز اؤنملیدیر آنجاق اه‌ن قالیجی اۏلانی، تۆرکجه‌یه صاحیب چیخماق، بۇنۇ، دانیشمادا و یازیدا ایشلوسل بیر حاله گتیرمکدیر. بۇ چرچئوه‌ده، دیلین ایشلوینی قاوراماق دیل بیلینجینه اۇلاشماق اؤنملیدیر.

اۆزۆلرک بیز تۆرک تۏپلۇمۇندا آنادیلی و تۆرکجه بیلینجی سۏن درجه گۆجسۇز اۏلمۇش و بیزیم کیمی اؤز آنادیلیندن نفرت ائدیب و باشقا بیر یاد دیله عؤمۆر آدامیش بیر تۏپلۇلۇق دۆنیا تاریخنده گؤرۆلمه‌میشدیر. ائله‌جه‌ بیر چۏخ اسکی و بعضا یئنی تۆرک یازارلار اۆره‌تدیکلری بۆتۆن قاوراملار تۆرکجه دئییل بلکه فارسجا اۏلمۇشدۇر، آنجاق تۆرکجه‌نین یۏخ ساییلدیغی و دانیلدیغی بیر جۏغرافیادا ائگه‌من بیر دیلده یازماقلا دیره‌نیش ادبیاتی یارانماز بلکه ترسینه تۆرکجه‌ یازیب و اۆره‌تمکله دیره‌نیش ادبیاتی دئدیییمیز قاوراما آنلام قازاندیرماق اۏلۇر.       

تۆرکجه- فارسجا سؤزلۆک:

اۇلۇس(Ulus)= ملت

سۆره‌ج(Sürəc)= پروسه، روند

اؤنم(Önəm)= اهمیت

آنلام(Anlam)= معنا

تۏپلۇم(Toplum)= جامعه

اؤرنه‌یین(Örnəyin)= برای مثال

اۆرۆن(Ürün)= محصول

اۏلاناقلی(Olanaqlı)= ممکن، محتمل

پیتیک(Pitik)= کتاب

اۇلام(Ulam)= طبقه‌بندی

چئویری(Çeviri)= ترجمه

یاپید(Yapıd)= اثر

قۏشار(Qoşar)= شاعر

ایرده‌لنمه(İrdələnmə)= بررسی

قۏشۇق(Qoşuq)= شعر

قۏنۇ(Qonu)= موضوع

اؤزگۆرلۆک(Özgürlük)= آزادی

اؤیکۆ(Öykü)= حکایه

ائگه‌من‌(Egemən)= حاکم

یایینچی(Yayınçı)= ادیتور

ایلگیلی(İlgili)= مرتبط

آشاما(Aşama)= مرحله

سۏرۇن(Sorun)= مشکل، مسئله

اۏلۇملۇ(Olumlu)= مثبت

دۏغال(Doğal)= طبیعی

بنزشمه(Bənzəşmə)= آسیمیلاسیون

اۇلۇسال(Ulusal)= ملی

قۇشقۇ(Quşqu)= شبهه

راغمن(Rağmən)= برخلاف

قۇرتۇلۇش(Qurtuluş)= رهائی

هؤرگۆتلنمک(Hörgütlənmək)= سازمان یافته شدن

گۆنئی (Güney)= جنوب

یؤنه‌تیم(Yönətim)= مدیریت

یئرلی(Yerli)= محلی

اۇیقارلیق(Uyqarlıq)= مدنیت

وارسیل(Varsıl)= دارا

تۇغرالی(Tuğralı)=رسمی

دۇیقۇ(Duyqu)= احساس

اۏلۇشماق(Oluşmaq)= تشکیل شدن

ائتگی(Etgi)= تاثیر

ته‌مه‌ل(Təməl)= اساس

تاخما آد(Taxma ad)= لقب

اؤنلم(Önləm)= تدبیر

باشاری(Başarı)= موفقیت

ایشلوسل(İşləvsəl)= کاربردی

قاوراماق(Qavramaq)= درک

اسکی(Əski)= قدیمی

دیره‌نیش(Dirəniş)= مقاوت

اۆره‌تمک(Ürətmək)= تولید

اورمیه آشیق هاوالاری‌نـین آدی بیر تۆرکجه شعرده

اورمیه‌لی تۆرک قۏشار اوستاد محمود شامی 72 آشیق هاوالارسینی آشاغی دا کی شئعرده بئله گتیریبلر.

اوْخو عاشیق اوْخو شرقی، تاجری

گؤزه‌لـله‌مه تجنیس، دیوان‌ هاواسین

میصری، سییاستاپوْل، دیلقم، حلبی

بهمنی، قوربتی، هیجران هاواسین

٭٭٭

اوْخو عاشیق، قره‌عئـیـنی، پناهی

جمشیدی، گرایلی، سئگاه، اكبری

قره‌چی، چیندوار، شرور، ائل كؤچدو

دوبئـیت، آرازباری، موقام، هشتری

٭٭٭

اوْخو عاشیق اوْخو، «جنگی كوْراوْغلو»

سولدوزو، جاوادی، خاچا خالداری

یانـیق كرم، قارصی، دستان، دؤشه‌مه

پاشام كؤچدو، نصر-و-اللاهی، افشاری

٭٭٭

اوْخو عاشیق، خان چوْبانی، زارینجی

قلندری، دوراخانی، دیك دابان

ایره‌وانی، شاه ایسماعیل‌, نمدی

لئـیلی مجنون، گؤیچه‌گولو، قمرجان

٭٭٭

اوْخو عاشیق، تره‌كمه، شیكسته

شكریازی، نخجوانی، سماهی

قهرمانی، حربه زوْربا، مؤحترم

شاهسونی، قاراباغی، ایمراهی

٭٭٭

اوْخو عاشیق اوْخو، دره‌ دوْلدوران

روحانی، قوْچانی، شاقی، شیروانی

ساری تئلی، كشیش اوْغلو، قجری

هراتی، جلیلی، ائلـیاز، عورفانی

٭٭٭

اوْخو عاشیق، اوْخو آغزین وار اوْلسون

«شامی»یم شاعرم سؤز عاشیقی‌یم

چال اوْخو دینله‌ییم سازلا سؤزونو

من آذربایجانـین اؤز عاشیقی‌یم .

نگرشی بر ضرب المثلهای ترکی و فارسی

نگرشی بر ضرب المثلهای ترکی و فارسی
اومود اورمولو
اثر گرانبهای پرفسور و تورکولوژ مشهور گرهارد دورفر که در غرب چاپ و منتشر شده است از ارتباط عمیق و ریشه دار ما بین زبانهای ترکی و فارسی سخن می گوید. اثر گرانبهایی که از وجود و تداخل کلمات زبانهای مغولی و ترکی وارد شده به زبان فارسی سخن می گوید بالغ بر چهار چلد می باشد که تا کنون سه جلد آن بدستمان رسیده است. این اثر گرانبهای برای آنان که در تورکولوژی ترکان ایران، زبان فارسی و دنیای ترک تحقیق و بررسی می کنند از جایگاه ویژه ای برخوردار می باشد.
این اثری که اکنون مطالعه می فرمایید حاصل تلاش و تحقیقی می باشد که از سال 1959 با کمک همکار و دوستم جمشید درخشان در حوضه تحریر یک لغتنامه بوده است این اثر از جانبات لغتنامه می باشد. در تحقیقمان که بالغ بر 4 جلد لغت نامه در عناوین مختلف می باشد که یکی از این لغتنامه ها، لغت نامه ترکی – فارسی که بزرگترین آنها می باشد جای گرفته است. تحقیقمان دلیل بر آن شد تا با نگاهی دقیقتر از ارتباط ما بین دو خلق و ملت ترک و فارس و ضرب المثلها و تاریخ، مدنیت، ... کنکاش کنیم. در این وانفسا هر دوی این ملل در وادیی زمانهایی و در بعضی موارد نسبت به بعضی مفاهیم و تفکرات تشابهات مشابه و نزدیک به همی را بروز داده اند که در ضرب المثل های این دو ملت به خوبی نمایان می شود. ضرب المثل های متفاوت این دو ملت نیز نشان از تفاوتها و نوع نگرش این دو ملت نسبت به محیط پیرامون و مفاهیم سرچشمه می گیرد.
ضرب المثل های (آتا سوزله ری) هر دوی این ملل تاثیر ملل عرب را نمی توان نادیده گرفت و چشم پوشید. تحقیقات متفاوت نشان از این اصول دارد که :
ضرب المثل ها برآمده از خوشی ها، ناخوشیها ، احوالات و ... اجتماعات سرچمشه گرفته است.
محصولات ارائه شده هر اجتماع نشان دهنده نوع نگرش آن اجتماع نسبت به مفاهیم متفاوت می باشد.
از باورها ، اعتقادات و مذاهب اجتماعات خبر می دهند.
زندگی اجتماعات در هر زمانی نمی تواند به صورت عیناً تکرار شده و یا تاثیر پذیرد. تغییرات فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، و ... و زمانی که ملت ها را در تهدیدی بالقوه و یا بالفعل قرار گرفته باشند این عوامل متعدد هر یک تاثیرات خود را در ضرب المثل های آن اجتماع بروز داده و می دهد. با مطاله و تحقیق بر روی ضرب المثلهای یک ملت و اجتماع به خبوی می توان ردپای ناامیدیهای یک ملت، خوشی ها، جنگها، باورها، و ... را پی گیر شده و لمس کرد. زمانی ملتی با گفتن این ضرب المثل که "گئچمه نامرد کورپوسونده ن قوی آپارسین سو (سئل) سه نی" (ترجمه: از روی پل شخص نامرد مگذر بگذار تا آبها تو را ببرند) از سرخم نکردن و تعظیم نکردن بر ظالم سخن میگوید و زمانی دگر با ضرب المثل "کورپوده ن گئچه نه ده ک آیی یا دایی دیه ره له ر" (ترجمه: تا زمانی که از پل عبور نکرده ای به خرس دایی می گویی) اجتماع و آن ملت از ترس و وحشت و لزوم سخن به میان می آورد.
این گونه تضاد در ضرب المثل ها را نیز نمی توان به همه اجتماع نسبت داد. این طور تضادها در تمام ضرب المثل ها و یا آتا سوزله ریمیز نادراند. و کنار این گونه تضادها نیز بعضی ضرب المثل ها وجود دارند که نمی توانند آیئه تمام نمای اجتماع و کاراکتر آن ملت را تطمیع کنند. در کتب گرانبهای دیوان لغات ترک ماحمود کاشغری این نکته که "یئر باس روکی باغ، بودون باسروکی به گ" یعنی چطور اعتراض زمین سبب زاده شدن کوهها می شود، نشانه اعتراض و نماد ملت نیز بیگ می باشد. این ضرب المثل جالب نشان از اوتوریته دولت اجتماع ترک و رهبر و نشان از اهمیت سردمدار در جامعه ترک می باشد.
ضرب المثل "قاوورون اکمه یینی یئیه ن قاوورن قیلینجینی چالارلار" یعنی افرادی که خصوصیات و منافع فردی را برتر از منافع اجتماع دیده و عمل می کنند سبب سر فرود آوردن در پیشگاه دیگران وبیگانگان می شوند. این ضرب المثل حاکی از یک قاعده بدون تغییر در جامعه ترک می باشد. این نوع ضرب المثل ها و مانند این نشان از فلسفه وجودی ملت و جوامع دارد.
ضرب المثل های هر دو ملت ترک و فارس و تشابه و تفاوت در آنها نشان از نوع زندگی و فلسفه اجتماع دو هویت و راهنمایی کننده نقاط جدایی و نزدیکی این دو ملت می باشد. ضرب المثل ها حاکی از عکس العمل در برابر حوادث و اتفاقات و رفتار این دو جامعه می باشد که ما را در مسیری قرار می دهد که از آن مسیر منحرف نشویم.
تحقیق در مورد ضرب المثل ها دارای جهت های تفکر، راونشناسانه – سوسیولوژیک، فلسفه و ...را می طلبد. در اولین وهله نکته مهم جمع آوری ضرب المثل ها می باشد. در مورد نحوه جمع آوری ضرب المثل های جامعه ترک و فارس باید در اینجا نکته ای را متذکر شوم.
در مورد نحوه جمع آوری ضرب المثل ها دو راهکار اصلی وجود دارد:
جمع آوری از جامعه و یا جوامع هم زبان
جمع آوری از اسناد نوشته شده موجود
در ملل ترک اولین شخصی که شروع به جمع آوری ضرب المثل ها کرده کاشغارلی ماحمود (محمود کاشغری) می باشد. کاشغارلی ماحمود در آسیا و در بین اتواع ملل ترک مختلف گشته و شروع به جمع آوری ضرب المثل ها کرده است. سالها بعد روشنفکران و محققین شروع به جمع آوری انواع متفاوت ضرب المثل ها کرده و آنها را به نظم در آورده اند.
اثر بعد از دیوان لغات ترک که در ترکیه امروزی در مورد ضرب المثلها نگاشته شده است با نام امثال عثمانیه معروف می باشد. امثال عثمانیه نیز اثری گرانبها در مورد ضرب المثلها می باشد. امثال عثمانیه ضرب المثل های ترکی، فرانسوی، عربی ، فارسی را نیز جمع آوری کرده و تفاوتها، تشابهات و ضرب المثلهای ترکی متقابل آنها را نیز تا حدودی مشخص کرده است.
در سال 1870 در سومین چاپ کتاب لهجه عثمانیه اثر ابوظیا توفیق وبعدها نویسنده احمد وافیق که لغتنامه معروف پاشا و کاموس ترک  را نگاشته از خزینه ضرب المثلهای ملل ترک استفاده بسیاری برده است و نمونه های فراوانی از این نوع ضرب المثل ها در این اثر را می توان مشاهده کرد.
اثر گرانبهای بعدی در مورد ضرب المثلها در تاریخ 1926 در آزربایجان شمالی چاپ شده است و در این اثر نیز ضرب المثلهای را که تاکنون ندیده ایم بر می خوریم. در سال 1926 در شهر کونیای ترکیه شخصی به نام سعادت الدین نوزه ت ارگون نیز اثری با تعدد 2057 ضرب المثل و جمع آوری شده از لهجه های زبانی ترکی و گویش ها بالغ بر 279 مورد می باشد.
حوسین کاظیم خان کادری که اثر بزرگ لغتنامه ترک را نوشته است در اثری 6200 ضرب المثل را گردآوری کرده است.
در اثری که از طرف فرهنگستان زبان ترکی کشور ترکی در سال 1936 منشتر شده است حدود 689 ضرب المثل به خزینه ضرب امثلهای ترکی افزوده شده است. یکی دیگر از اشخاصی که تحقیقات کاملی در مورد ضرب المثلهای ترکی انجام داده مصطفی نئی هات اوزون می باشد او در سال 1943 برای اولین بار در لغتنامه ترکی خود بی حروف آ تا د حدود 4000 ضرب المثل ترکی جای داده است. او بعدها در اثر دیگر خود که به نام تورک آتا سوزله ری در سال 1925 به چاپ رساند حدود 8257 ضرب المثل ترکی را گرد آوری کرده است. عومه ر عاصم آک سوی یکی دیگر از اشخاصی هست که زحمات فروانی در مورد گرد آوری ضرب المثل های ترکی کشیده است. او با گردآوری و تحقیق در مورد انواع ضرب المثل ها در میان ملل و اقوام ترک دنیا قدم بزرگ علمی در این مورد برداشته است. اگر امروزه در دستمان منابع باارزشی از انواع ضرب المثلهای  ترکی اقوام و ملل ترک دنیا وجود دارد حاصل زحمات فرهنگستان زبان و ادب ترکی ترکیه می باشد که در طول حیات خویش زحمات فراوانی در جهت خدمت به زبان ترکی و ملل ترک دنیا ارزانی داشته است. فرهنگستان زبان و ادب ترکی ترکیه در اثر گرانبهای خویش که گردآوری لغتنامه تاریخی زبان ترکی می باشد از ضربالمثل های ترکی ملل و اقوام مختلف ترک دنیا بهره جسته است.
در دیگر سو ضرب المثل های عربی بعد از مسلمان شدن ترکان تاثیر فراوانی در ضرب المثل های ترکی و دیگر ملل مسلمان دنیا داشته است. در این مورد اثری به نام امثال و العرب وجود دارد که زبان زد دنیای مسلمان و اسلامیت می باشد. شاعر ترک همدانی به نام کلیمی همدانی در اثری که به نام سانی حاتوال العجن (Sanihatü l-Acen) دارد حدود 154 ضرب المثل عربی را جمع آروی کرده و در بین اشعارش به زبان ترکی ترجمه کرده است، کتاب وی در سال 1304 در استابنول ترجمه و منتشر شده است. بر اساس تحقیقاتی که داشته ایم دیدم که بسیاری از این ضرب المثلها بدون کوچکترین تغییری در شعر شاعران ترک به چشم می خورد و کاربرد داشته است. برای مثال:
کام بخشیهای گردون نیست جز داد و ستد 
تا به لب نانی عطا فرمود دنداد را گرفت
Taşlar Yedirdi nân Yerine bir Zaman Felek
Nân Verdi Şimdi âh ki Dendân ekalmadi
Ziya Paşa
------------------
در سنگ دیر کعبه بجزیک شرار نیست.
Manastırın da Kâbenin de Taşındaki  Kıvılcım Birbirinden ayrı Değildir.
---------------
خوی دیوانه گرفت آنکه بدیوانه نشست
Delilerle oturuan Delilerin huyunu alır
Dîvanelerin hemdemi dîvane gerektir
Ziya Paşa
---------------
 سر زخواب برآورد که روشن شد
Uyan ey dîde-i can Hâb-ı Ğafleten Sabah oldu
Rızâî
Uyan ey Yareli Şir-i jiyan bu Hâb-ı Ğafletten
Namık Kemal   
------------
جهت از غیبدانی گرتو خودرا عیبدانی باش
Azizim gel Vücudundan haber ver
Ne hacet Ğaybden ihbar edersin
Arif Hikmet
-----------
هر کرا بینی بشهر هستی خود سرور است
Her Gördüğün kendi Varlığının şehrinin efendisidir
Her kimse kendi âleminin padışahıdır
----------
هر که بیند خسته را گرید شفائی می رسد
Muvafıkdır yine elbet mizaca şive- i hikmet
Tabibin olsa da kizbi marîzin sıhhatin söyler
Rağıp paşa
------------
ضرب المثل های بالایی از اثر سانی حاتوال العجن انتخاب شده است.
ضرب المثل های فارسی راهی برعکس ضرب المثلهای ترکی را طی کرده است. ضرب المثل های فارسی را نمی توان گفت که به اشعار فارسی وارد شده اند بلکه بیشتر از طرف نویسندگان و روشنفکران فارس گلچین شده و در لغتنامه های فارسی گنجانده شده اند فقط در سالهای آتی در لغت نامه های فارسی شروع به ارزش دادن و جمع آوری ضرب المثل ها بر مبنای زبان جامعه فارس جهت دهی شده است.  در اثر لغت نامه فارسی – انگلیسی و انگلیسی –فارسی س.هیم با جای دادن به سخنان مردم عوام که با این نام در لغت نامه ذکر شده است سعی در نگرش این بعد ضرب المثلهای فارسی شده است.
از لغت نامه های معروف فرهنگ عمید نیز در آخر کتاب چند صفحه ای به ضرب المثل ها جای داده شده است.
امثال و حکم که توسط علی اکبر دهخدا جمع آوری شده است از اثرات مفید در ضرب المثل های فارسی می باشد. امثال حکم از اشعار فردوسی تا دیگر متن های موجود شروع به گردآوری ضرب المثل های فارسی کرده است که به چهار جلد می رسد. امثال حکم یکی از محصولات جانبی لغت نامه بزرگ دهخدا می باشد. لغت نامه همچون دهخدا تا کنون برای زبان فارسی نگاشته نشده است. ما در نگاشت این اثر زمانی که تحقیق روی امثال و حکم و فرهنگ عمید را شروع و به پایان رساندیم به این نتیجه رسیدیم که "چند صفحه موجود در آخر این کتب از ضرب المثل ها، کنایه ها، اشارت ها، حدیث ها، سخنان بزرگان و ... گرد آوری شده است". در وهله ی بعدی موردی که نظر خواننده را به خود جلب می کند شاید این باشد که بسیاری از این ضربالمثل ها شاید از یک زبان به زبان دیگری ترجمه شده باشند، که برای پاسخگوی به این سوال باید این چنین گفت که، چنین موردی دور از ذهن نبوده و نیست ولی برای پاسخگویی صحیح و به دور از غرض به این سوال باید ردپایی ضرب المثل موجود را در کتب گذشته جستجو کرد تا معلوم شود آیا ضرب المثل سیری تاریخی را پیموده و یا در وهله زمانی مشخصی ظهور گشته است، پاسخگویی به این سوال اساسی خارج از موضوع مقاله مورد نظر می باشد و تحقیق دیگری را می طلبد. ما برای انتخاب ضرب المثلهای جامعه فارس از دوست و همکارم جمشید درخشان بهره جستیم زیرا به خشصی احتیاج داشتیم که جامعه فارس، زبان فارسی، ادبیات فارسی و ... را بشناسد و بتواند ضرب المثل های متقابل ضرب المثلهای ترکی را در فارسی تشخصی دهد.
Ağzından Qaçrmaq
از دهنش در رفتن
Ağzının Suyu Axmaq
آب دهنش راه افتادن
Az ye özünə bir nokər tut
کم بخور نوکر بگیر
Əxfəşin geçisi kimin başını sallamaq
سرش را مثل بز اخفش تکان دادن
Ağzı Süd Qoxumaq
دهنش بوی شیر می دهد
Aanasının Südünən daha həlal
از شیر مادر حلالتر
Alıcı Gözüilə Baxmaq
به چشم خریداری نگاه کردن
Allah Salamat versin!
خدا سلامتی بدهد
Allaha Tapşırdıq
خدا حافظ یا بخدا سپردیم
Qızıl tutusa Tpraq olur
اگر دست به طلا بزند خاک شود
Anan Yaxşı Baban Yaxşı
پدرت خوب مادرت خوب
Anamdan Əmdığı Süd Burnundan Gəldi
شیری که از پستان مادر خورده بودم از دماغم آمد
Arının Yuvasına Ağac soxmaq
چوب توی سوراخ زنبور کردن
Arxadan Vurmaq
از پشت انسان خنجر زدن
Əlinin Papağını Vəliyə, Vəlinin Papağını Əliyə Geydirmək
کلاه علی را سر ولی و کلاه ولی را سر علی گذاردن
Ata Ət, itə Od Vermək
استخوان را جلوی اسب و علف را جلوی سگ انداختن
Atdan Yenib Eşşəyə minmək
از اسب پیاده شدن سوار خر شدن
Od almağa mı gəldin?
مگر آمدی آتش ببری؟
Ayaq Ayaq Üstünə Atmaq
پا روی پا انداختن
Ayağının Altına Qarpız Qabığı Qoymaq
پوست هندوانه زیر پای کسی انداختن
Ayıyı Vurmadan Dərisini Satmaq
خرس را هنوز شکار نکرده پوستش را فروختن
Ağzını Toplamaq
دهنش را جمع کردن
Baş Ağrıtmaq
درد سر دادن
Üstünə bir Bardaq Su içmək
یک لیوان آب رویش سر کشیدن
Başınız Sağ olsin!
سرتان سلامت باشد
Bıçaq Sümüyə Daynamaq
کارد به استخوان رسیدن
Bir Daşla iki Quş Vurmaq
با یک سنگ دو گنجشک زدن
Baş Sağlığı
سر سلامتی
Başına Dövlət Quşu Qonmaq
همای سعادت بر سر کسی نشستن
Bir Ayağı Qəbirdə olmaq
یک پایش لب قبر بودن
Bir dediğini iki etməmək
یکی اش دوتا نمی شود
Bir Dəri bir Sümük olmaq
پوست و استخوان شدن
Bir Köynək daha Yırtmaq
یک پیراهن بیشتر پاره کردن
Bir Qazanda Qaynamaq
در یک دیگ جوشیدن
Bağdaddan təmir etmək
بغدادش را تعمیر کردن
Burnu Qanamadı
خون از دماغش نیاید
Burnu Sürtələmək
دماغش مالیده شدن
Burnundan Düşmüş
مثل اینکه از دماغ (...)افتاده باشد
Bir Pul Etməmək
یک پول سیاه نمی ارزد
Bir Taxtası Əskik
یک تخته اش کم است
Boğazına qədər Borca Girmək
تا گلو به قرض فرو رفتن
Ciyərimin Göşəsı
جگر گوشه
Çaladan Çalaya atdanmaq
از شاخه ای به شاخه ای پریدن
Çanaq Yalayıcı
کاسه لیس
Çənə Vurmaq
چانه زدن
Pox Yemək
گوه خوردن
Boyun Əymək
گردن کج کردن
Boynumuz Qıldan incə
گردن ما از مو نازک تر است
Çıxmaza Girmək
کار به بنبست رسیدن یا در بن بست افتادن
Uşaq Tapmaq
بچه دار شدن
Dağ Ətəyi
دامنه کوه
Damar Damar Üstünə minmək
رگ به رگ شدن
Boynuna Atmaq
بگردن کسی انداختن
Buldandırıq suda Balıq Tutmaq
آب گل آلود می کند که ماهی بگیرد
Burun Şişirək
در دماغ باد افتادن
Başınan Vur çörəyini əlinən al
توی سرش بزن نان را از دستش بگیر
Deyirmanin Suyu Kəsildi
آبها از آسیاب افتادن
Donquzdan bir Qıl Qoparmaq
از خرس موئی کندن غنیمت است
Qaval Çalmaq
طبل زدن یا دهل زدن
Dəm çəkmək
دم کشیدن
Dillərə Dastna(Nağıl) olmaq
ورد زبان شدن
Dili bir Qarış
یک وجب زبان دارد
Düşən Qalxar
افتاد و خیزان
Əcəli Gəlmək
اجلش رسیدن
Əyri Baxmaq
کج نگاه کردن
Çörəyini Daşda Çıxarmaq
نانش را از زیر سنگ دراوردن
Əl Çəkmək
دست کشیدن
əyri oturub doğru danışaq
بیا تا کج نشینیم و راست بگوییم
Əl əldən üstün
دست روی دست  بسیار است
Dörd Duvar Arasında Qalmaq
توی یک چهار دیواری ماندن
Dünya Başına Yıxılmaq
دنیا روی سرش خراب شدن
Dünyadan Xəbəri olmamaq
از دنیا بی خبر ماندن
Əldən gəlmək
از دست برآمدن
Əli Açıq
دست و دل باز
Əli Boş
تهی دست
Əli Dar
تنگدست
Dünya Qədər
یک دنیا
Dünyalar onun oldu
مثل اینکه دنیا مال او شد
Dünyaya Gəlmək
بدنیا آمدن
Dünyaya Gətirmək
بدنیا آوردن
Əlini yumaq
از چیزی دست شستن
Almanın yarısı bu , yarısı o
مثل یک سیب و دونیم
Bounu Yoğun
گردن کلفت
Əski Hamam Əski Tas
همان طاس و همان حمام
Əti sənin sümüyü mənim
گوشتش از آن تو استخوانش از آن من
Ətək pisliği
دامنش لکه دار شدن
Hər Qafadan bir səs
از هر سری صدائی
Hər Saqallıyı Baba demək olmaz
هر ریش درای پدر نمی شود
Ev Yandırmaq
خانه خراب کن
Iynə Atsan yerə düşməz
سوزن بیندازی زمین نمی افتد
Iki Ayağını bir Papışa Soxmaq
هر دو پا را در یک کفش کردن
Ipləri əlində olmaq
سرنخ دست کسی دیگر بودن
Işi pişirmək
کاری را پختن
Göbəyi birilə barabar kəsilmiş
مثل اینکه ناف هر دو را با هم بریده اند
Havanda Su dövmək
آب در هاون کوبیدن
It Canlı
جان سگ داشتن
Qan istəmək
خونخواهی کردن
Tanrı Sağ əlis sol ələ mutac etməsin
خدا دست راست را به دست چپ محتاج نکند
Doğru söz acıdır
حرف حق تلخ است
...
ضرب المثل های جمع شده فوق 357 عدد می باشد و لزومی به لیست کردن همه آنها نمی باشد، در اینجا فقط سعی شده تعدادی از انها گردآوری شود.
منبع :
Türkçe ve Farsça AtaSözleri Üzerine
İbrahim Olgun

تورك ديلينده يئدديجه گونلرى- روزهاى هفته به تركى

تورك ديلينده يئدديجه گونلرى- روزهاى هفته به تركى
مهران بهاری
به نظر بسياری از ايران‏شناسان اقوام ايراني زبان قديم هفته نداشتند و در ميانشان روزهاى هفته شناخته نبودּ از اينرو در منابع آن روزگار از هفته و روزهای هفته ذكری نشده استּ كلمه شنبه مستعمل در تاجيك- فارسى كه نام روزهای هفته تكرار ميگردد نيز از ريشه سبت عبرى-آرامى استּ استفاده از هفته و هفت روز هفته در ميان ايرانی زبانان٬ ريشه ای بين النهری (عراقی) دارد و با تقويم زرتشتی بعضي از اقوام ايرانی زبان پيش از اسلام كه هر روز ماه به نام يك خدای معينی اختصاص يافته بود سازگاري نداردּ اسلام و اعراب سال هجری و هفته هفت روزه را در ميان ايرانی زبانان رايج و رسمی ساخته اندּ
از سوی ديگر اقوام و ملل تركی از ديرباز روزهای هفته را مي شناخته و برای ناميدن هر كدام٬ اسامی گوناگونی بكار می برده اندּ از جمله  در ميان توركان آزربايجان نيز رسم  است كه هر روز هفته را بمناسبتى بنامند. اما متاسفانه  نه در ميان تركان آزربايجان و نه ديگر گروهها و ملل تركی٬ از يك طرف سيستم واحدی برای روزهای هفته وجود ندارد و در مناطق گوناگون نامهای تركی گوناگون مردمی بكار ميرود و از طرف ديگر اين نامهای گوناگون٬ به سطح دولتی و رسمی ارتقا نيافته اندּدر نتيجه تقريبا در همه كشورهای ترك مدرن نام روزهای هفته به فارسی-عربی-عبری و يا روسی است (باشقوردستان٬ آزربايجان٬ قاراقالپاقستان٬ قازاقستان٬ قيرقيزستان٬ تاتارستان٬ اويغورستان٬ ازبكستان٬ּּּ)ּمثلا در جمهوری تركيه و آزربايجان نامهای رسمی روزهاي هفته چنين اند:
در جمهوری تركيه و جمهوری قاقاوزيا (در مولداويا): پازارتئسی٬ سالی٬ چارشامبا٬ پرشمبه٬ جوما٬ جوارتئسی٬ پازار
در جمهوری آزربايجان: بازار ائته سی٬ چرشنبه آخشامی٬ چرشنبه٬ جومعه آخشامی٬ جومعه٬  شنبه٬ بازار
البته شايد اين وضعيت براي كشورهاي مذكور٬ كه به همه حال به لحاظ سياسي مستقل اند چندان مشكل ساز نباشد٬ اما در آزربايجان جنوبی و ديگر نقاط ترك نشين ايران٬ كه در معرض سياست رسمی و دولتی فارس سازی قرار دارد٬ گاهشماری فارسی-زرتشی و در اين ميان كاربرد روزهای هفته به فارسی٬ ابزاری در خدمت استحاله ملی و فرهنگی تركان ايران و فارسسازی آنهاستּ و هم از اينروست كه كاربرد گاهشماری تركی و در اين ميان روزهای هفته به تركی٬ علاوه به خدمت در روند ملت شوندگی گروههای ترك زبان ايران٬ يكي از موثرترين ابزارها در مقابله با سياست فارسسازی رسمی دولتی و از عناصر اصلی مبارزه منفی در مقابل راسيسم فارسی در ايران استּ
نمونه نامهای روزهای هفته در ديگر لهجه های تركی:
قارائيم: يئچ باش كون٬ اورتا كون٬ خان كون٬ كيچى باراسكى٬ باراسكى (جمعه٬ كلمه ای با ريشه بيزنتين-يونانی)٬ شابات (كلمه ای عبری-آرامی) كون٬ يئخ كون
كومان: آرنا باشی٬ اوردو كن (اورتا گون)٬ قان كن (خان گون)٬  كيچی آرنا٬ كوك آرنا٬ شامبات كن٬ يق كن (يئی گون)
بلقارى قديم: آرنا-آدنا باشى و يا توقاى كونو و يا يئخ باش كونو٬ آتلار كونو٬ قاب كونو٬ كيچى آرنا-آدنا كونو ويا اورتا كونو٬ آدنا كونو٬ آراكونو٬ ائگ(يئكه ؟ بزرگ)٬ يئخ (يئى؟)و يا اوروس آدنا كونو
چوواش: تونتى كون٬ ايتلارى كون (روز اسب سواران)٬ يون كون٬ كئشنئرن كون٬ ائرنه كون٬ شامات كون٬ ويرسارنى كون
قوموق: ايتنى گون٬ تالات گون٬ آربا گون٬ خاميس گون٬ ژوما گون٬ سونگو گون٬ قاتتى گون
قاراچاى بالكار: باش گون٬ گورگه كون٬ باراس كون٬ اورتا كون٬ بايريم كون٬ شابات كون٬ ايييخ كون
در تركی تووا: بير دوقار خون (دوقار كلمه ای مغولي به معنی شماره و عدد است)٬ اييی دوقار خون٬ اوش دوقار خون٬ دؤرت دوقار خون٬ بئش دوقار خون٬ چارتيق٬ اولوق خون
نامهای پيشنهادی تركمنباشي در تركمنستان: باش گون٬ ياش گون٬ هوش (خوش) گون٬ سوقاپ (صاواب) گون٬ آننا (آدينه) ٬ روح گون٬ دينچ گون
از نامهای پيشنهادی در ايران: (مجمع دانشجويان آزربايجانی٬ آناديلی سايتی٬ּּּ)
شنبه: يئل گونو- يكشنبه: سوت گونو٬ تورپاق گونو- دوشنبه: دوز گونو- سه شنبه: توزان گونو٬ آرا گونو- چهارشنبه: اود گونو- پنج شنبه: آننا آخشامی٬ سو گونو- جمعه: آننا٬ آدينا
روزشماری تركى- تورك گونگه نی
اصول كلی:
١-  جمهوری آزربايجان از جهت گاهشماری تركی و از جمله اسامی ماهها و فصلها و روزهای هفته به هيچ وجه نمی تواند و نبايد برای تركان آزربايجان جنوبی و ديگر نقاط  ايران مدل و منبع گرفته شودּ حتي می توان گفت كه زبان ادبی و رسمی رايج در اين جمهوری نيز٬ كه آكنده از كلمات فارسی و روسی و عربی است و به شدت تحت تاثير دستور زبان فارسی قرار دارد٬ نمی بايد به عنوان زبان معيار و ادبی تركی برای آزربايجان جنوبی و ديگر نقاط ترك نشين ايران قبول شودּ
٢- نامهای مركب از كلمات فارسی٬ عربی و عبری٬ּּּּ (مانند يك٬ دو٬ سه٬ چهار٬ پنج٬ شنبه٬ جمعه٬ بازار٬ آدينه-آينا-ارنا-آننا ּּּ)  غيرقابل قبول اندּ
٣- تركيباتی كه با كمك "– آخشامی" (چرشنبه آخشامی٬ּּּּ) و "- ائرته سی" ( جوما ائرته سی٬ּּּ) ساخته شده اند٬ به لحاظ طولانی و غير استتيك بودن٬ و همچنين تضعيف زبان (به جای كاربرد نامی يك واژه اي) غيرقابل قبول اندּ
٤- "ائرته" در تركی به معني زود و قبل و پيش و ּּּ غيره بكار مي رودּكاربرد آن به معنی بعد در جومارته سی و بازار ائرته سی (پازارته سی) نادرست استּ
٥- كاربرد "آرا" براي ناميدن روزی در ميان و وسط هفته (سه شنبه) نادرست استּ زيرا در تركي "آرا" به معنی فاصله و ميان دو چيز جدا از هم است نه يك چيز واحد٬ در حاليكه  ميان و وسط يك چيز واحد با كلمه "اورتا" ادا ميشودּ
٦- بعد از نام هر روز٬ كلمه "گون" به معنی روز٬ ميبايست به نام روز چسبيده نوشته شودּ مانند آراگون٬ اورتاگون٬ يئلگون و ּּּּ بنابراين فرمهای آرا گون٬ اورتا گون٬ يئل گون وּּּּּ نادرست اندּ
٧- نام هر روز هفته به كلمه "گون" ختم ميشود و ميبايد از نوشتن آن به شكل "گونو" اجتناب نمودּ مانند يئلگون٬ اودگون و ּּּ به جاي يئل گونو٬ اود گونو و ּּּּ
٨-  در انتخاب نامهای تركی برای روزهای هفته حتی المقدور ميبايد به ترتيب از ميان نامهای تركی تاريخی٬ لهجه های تركی رايج در ايران و قفقاز و آناتولی و يا رايج در ميان اقوام ترك معاصر استفاده نمودּ
با توجه به موارد فوق٬ در زير نامهای تركی روزهای هفته داده شده اندּ نخست نام روز هفته به زبان فارسى و در داخل پارانتز ريشه زبانى هر نام٬ سپس معادل آن به تركى قيد شده استּ در مورد هر روز هفته نمونه هايئ از اسامی تركی تاريخی و يا معاصر به همراه نامهای پيشنهادی آزبيلتوپ٬ سايت آناديلی و ּּּ نيز داده شده است:
دوشنبه (فارسى+ آرامى): باشگون- Başgün
١- از نامهای ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: ايكينجى گون٬ در آذربايجان بازار ائرته سى (فارسى+تركى)٬ در تركيه پازارتئسى (فارسى+تركى)٬ (مدآ: دوز گونو٬ آدس: دوز گونو )٬ آرنا-آدنا-آريا باشى ويا توقاى كونو (توقای= جنگل كوچك  ويا قرص ماه) ويا يئخ باش كونو (تركى بولقارى قديم٬ تركي قارائيم)٬ بنی اومه ييه (اورمو)٬ باش گون (قاراچای بالكار) ٬ تونتی گون (چوواش)
آناليز: بازار كلمه ای فارسی است٬ بنابراين بازار ائرته سی و پازارتئسی٬ غير قابل قبول اندּ علاوه بر آنكه ائرته به معنی قبل و زود است و كاربرد آن به معنی بعد و پس نادرست استּ آدنا-آرنا نيز از آدينه فارسی گرفته شده اندּ نام پيشنهادی دوزگونو نيز غير قابل قبول است٬ زيرا سبب اصلی اين نامگذاري تقدس نمك بوده است٬ حال آنكه روز دوشنبه از هيچگونه قداستی برخوردار نيستּ بنابراين بهتر است اين نام برای روزی مانند جمعه كه بين مسلمانان از نوعی قداست برخوردار است نگاه داشته شودּ از سوی ديگر در بسياری از لهجه های تركی مانند تركی بلغاری قديم٬ تركی قارائيم و تركی قاراچای مالكار٬ نام باش گون٬ به معنی روز اول هفته بكار رفته استּ اين نام اخيرا در تركمنستان نيز برای ناميدن دوشنبه انتخاب شده استּ با اين وصف٬ مناسبترين نام برای روز دوشنبه٬ اولين روز هفته ٬ باشگون مي باشدּ
 سه شنبه (فارسى+ آرامى): توزانگون- Tozangün
٢- از نامهای ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: اوچونجو گون٬ در آزربايجان چرشنبه آخشامى (فارسى+ آرامى+تركى)٬ در تركيه سالى (از عبراني و يا ثالث عربى به معنى روز سوم) ٬ (مدآ: آرا گونو ٬ آدس: تك گونو)٬ آتلار كونو (تركى بولقارى قديم٬ چوواشي)٬ يامچىيا گئت ويا بازاراگئت (يئكانات)٬ ده وير (اورمو=دؤور)٬ توزان گون (محلي آزربايجاني)٬ گورگه گون (قاراچاي بالكار)
 آناليز: چرشنبه كلمه اي فارسي-آرامي و كلمات سالي٬ دؤور عربي مي باشند٬ بنابراين غير قابل قبول اندּ نام پيشنهادي آراگون نيز غيرقابل قبول است٬ زيرا آرا به معني فاصل بين دو چيز جدا مانند دو هفته است٬ حال آنكه سه شنبه روزي در داخل هفته واحد مي باشدּ بنابراين اين نام مي بايد اورتاگون ميشد كه به معني روز ميان هفته مي باشد و آرا گون بايد براي روز يكشنبه كه روز بين دو هفته متوالي است نگهداشته شودּ در ميان نامهاي محلي در آزربايجان٬ نام توزان گون وجود دارد كه نشان از نظافت و آراستگي داردּ (توزان در تركي به معني ذره است)ּ بنابراين براي روز سه شنبه نام توزانگون پيشنهاد مي شودּ
 چهارشنبه (فارسى+ آرامى): اودگون- Odgün
 ٣- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: دؤردونجو گون٬ در آذربايجان: چرشنبه (فارسى+ آرامى) ٬ در تركيه: چارشامبا (فارسى+ آرامى)٬  (مدآ: اود گونو٬ آدس: سود گونو)٬ در لهجه هاى آناتولى غربى (دنيزلى٬ اوشاق) ايشيقلى٬ ائشمه بازار٬  قاب كونو (تركى بولقارى قديم٬ قاب به معني خانواده و طائفه٬ اتحاد)٬ يامچى بازارى (يئكانات٬ اورمو)٬ خان گون (قارائيم)٬ باراس گون (قاراچاي بالكار)
آناليز: نامهاي چرشنبه و چارشامبا و آنهائيكه داراي كلمه فارسي بازار`اند٬ غيرقابل قبول اندּ نام اودگون كه معناي روز روشن است مناسب است٬ هم از اينرو كه مشابه آن در آناتولي شرقي (ايشيقلي گون) نيز بكار مي رودּ بنابراين براي روز چهارشنبه٬ نام اودگون پيشنهاد ميشودּ
 پنج شنبه (فارسى+ آرامى): اورتاگون- Ortagün
٤- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: بئشينجى گون٬ در آذربايجان و لهجه هاى آناتولى: جومعه آخشامى (عربى+تركى)٬ در تركيه: پرشمبه (فارسى+ آرامى)  (مدآ: سو گونو٬ آدس: آينا گونو)٬ كيچى آرنا-آدنا كونو ويا اورتا كونو (تركى بولقارى قديم قاراچاي بالكار٬ چواشي)٬ بازار (اورمو)
 آناليز: نامهاي داراي كلمات فارسي و عربي پرشمبه٬ جومعه٬ آرنا-آدنا-آينا (از آدينه فارسي) و بازار غيرقابل قبول اندּ نام اورتا گون٬ به معني روز ميان هفته٬ مناسب به نظر ميرسد٬ اين نام در ديگر لهجه هاي تركي مانند تركي بلغاري قديم نيز عينا براي روز پنجشنبه و در تركي قارائيم براي روز سه شنبه بكار رفته استּبنابراين براي روز پنج شنبه٬ نام اورتاگون پيشنهاد ميشودּ
جمعه (عربى): يئيگون- Yeygün
٥- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: آلتينجى گون٬ در آذربايجان: جومعه (عربى)٬  در تركيه: جوما (عربى)٬  (مدآ: آينى گونو٬ آدس: آدنا گونو)٬ آدنا كونو (تركى بولقار قديم٬ چواشي)٬ بايرام گون (قاراچاي بالكار)
آناليز: نامهاي داراي كلمات فارسي آدينه (آدنا٬ آرنا٬ آينا٬ּּ) و عربي جمعه غير قابل قبول اندּاز نامهاي موجود كه عطفي به قداست روز جمعه نيز داشته باشد٬ نام تاريخي يئيگون٬ بايرام گون و يا دوزگون است كه براي روزهاي ديگر هفته پيشنهاد شده استּنام يئي گون (به معني خوب و نيكو٬ فرمهاي ديگر آن يئگ٬ ييك٬ ايگ٬ ائگ٬ اييي٬ يئخ٬ ييخ٬ּּּּּּ) از سوي تركان بلغاري قديم٬ قومان٬ قارائيم و قاراچاي بالكار براي ناميدن روزهاي هفته بكار رفته استּ بنابراين براي روز جمعه نام يئيگون پيشنهاد ميشودּ
شنبه (آرامى): يئلگون- Yelgün
٦- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: يئدينجى گون٬ در آذربايجان: شنبه (آرامى)٬ در تركيه: جومارتئسى (عربى +تركى)٬  (مدآ: يئل گونو ٬ آدس: خاس گونو) ٬ آراكونو ( تركى بولقار قديم)٬ هفته نين بيري (اورمو)٬ سونكو گون (تركي قاراچاي بالكار)٬ چارتيق (تووا)
آناليز: نامهاي داراي كلمات شنبه و جوما غير قابل قبول اندּ از نامهاي پيشنهادي نام يئلگون (و يا سونكو گون از تركي قاراچاي بالكار) مناسب به نظر ميرسدּ
يكشنبه (فارسى+ آرامى): آراگون- Aragün
٧- از نامهاي ديگر در لهجه ها و اقوام ترك: بيرينجى گون٬ در آذربايجان: بازار (فارسى)- در تركيه: پازار (فارسى)٬ (مدآ: سود گونو٬ آدس: خاسا ؟ گونو)  در لهجه هاى آناتولى غربى (دنيزلى٬ اوشاق) گيرئى٬ گيرئيى٬ ائگ(يئكه ؟- بزرگ)٬ يئخ (يئى)و يا اوروس آدنا كونو (تركى بولقار قديم)٬ بازار (يئكانات)٬ هفته نين ايكيسي (اورمو)٬ قاتتي گون (قوموق)٬ اولو گون (تووا)
آناليز: نامهاي داراي كلمات فارسي بازار٬ پازار و آدنا و ּּּ غيرقابل قبول اندּاز نامهاي تركي٬ آراگون قابل توجه استּ آراگون براي ناميدن آخرين روز هفته (روز بين دو هفته متوالي) در ميان اقوام ترك از جمله قارائيمها بكار رفته استּ بنابراين براي ناميدن روز يكشنبه٬ نام آراگون پيشنهاد ميشودּ
چند واژه پيشنهادي تركي مربوط به گاهشماري و تقويم
در زير چند كلمه تركي پيشنهادي خود ٬ براي كلمات فارسي و عربي مربوط به گاهشماري و تقويم كه معادل تركي ندارند را مي آورمּ در باره هر كدام از اين كلمات كه از طرف اينجانب ايجاد شده اند توضيح مختصري نيز داده امּ
١- هفته:
يئدديجه– Yeddicə
در تركيه و يوگسلاوي سابق سره نويسان در مقابل هفته فارسي كلمه "يئديل" (يئدي+ايل) را بكار ميبرندּ پسوند –ايل در تركي معادل پسوند –ه و يا –انه و –گانه فارسي استּمعادل يئديل در تركي آزربايجان "يئئديل" استּ اما از آنجائيكه در تركي آزربايجان ايل به معني سال مي باشد (در تركي تركيه ييل به معني سال است) شباهت بين دو كلمه يئدديل (هفته) و يئددي ايل (هفت سال)  باعث اغتشاش خواهد گرديدּ از اينرو كلمه "يئدديجه" را به عنوان معادل كلمه هفته پيشنهاد مي كنمּ علاوه بر آنكه پسوند –جه نيز تقريبا معادل پوندهاي –ه٬ -انه٬ و –گانه است٬ در ساخت بعضي ديگر از كلمات مربوط به گاهشماري مانند دؤنه نجه به معني فصل و موسم نيز بكار رفته استּ
٢- سال شمسى٬ قمرى٬ هجري٬ ميلادي:
گونش ايلى - Günəş İli٬ آيسال ايل - Aysal İl٬ كؤچسه ل ايل – Köçsəl İl٬ دوغون ايل - Doğuş İli
 به منظور استاندارد نمودن تعبيرات فوق٬ معادل سالهاي قمري و هجري كه به ترتيب از كلمات يك هجائي آي (ماه) و كؤچ (هجرت) ساخته ميشوند٬ با اضافه نمودن پوند –سال٬ -سه ل٬ تركيبات "آيسال ايل" (سال قمري) و "كؤچسه ل ايل" (سال هجري) ساخته شدندּ براي سالهاي شمسي و ميلادي كه از كلمات دو هجائي گونه ش (خورشيد) و دوغوش (ميلاد)  ساخته مي شوند  از پسوند –ي در آخر كلمه ايل استفاده شده استּ بنابراين براي سالهاي قمري٬ هجري٬ شمسي و ميلادي به ترتيب "آيسال ايل"٬ "كؤچسه ل ايل"٬ "گونه ش ايلي" و "دوغوش ايلي" را پيشنهاد مي كنمּ
 ٣- دقيقه٬ ثانيه و آنيه:
ايريمجيك – İrimcik٬ ايكينجيك İkincik ٬ قيرپيمجيك – Qırpımcıq
 -واژه پيشنهادي ايريم از كلمه ايري به معني درشت با اضافه نمودن پسوند –م ساخته شده (مانند بيريم = بير= ايم٬ به معني وآحد) و به معني دقت استּ با اضافه نمودن پسوند –جيك واژه ايريمجيك معادل دقيقه حاصل شده استּ
-واژه ايكينجيك از اضافه نمودن پسوند -ايك به ايكينجي حاصل شده و معادل ثانيه استּ
-واژه قيرپيمجيق از اضافه نموده پسوند –جيق به كلمه قيرپيم (قيرپ=يم) كه به معني آن و لحظه است ايجاد شده است و به معني آنيه استּ
بنابراين براي كلمات دقيقي٬ ثانيه و آنيه معادلهاي تركي ايريمجيك٬ ايكينجيك و قيرپيمجيق را پيشنهاد مي كنمּ
 ٤- ساعت مچي:
چولازيق – Çolazıq
 كلمه پيشنهادي "چولازيق" كه معادل ساعت مچي است به قياس كلمه بيله زيك به معني دستبند و النگو در تركي ساخته شده استּ فرم اصلي بيله زيك٬ بيله ك+اوزوك به معني حلقه مچ است كه در تركي معاصر به بيله زيك تغيير فرم داده استּدر تركي باستان كلمه  چولا – Çola به معناي ساعت (واحد زمان) بكار مي رفته استּ با اين قياس تركيب چولا+اوزوك به معني حلقه ساعتي و يا ساعت مچي را نيز به شكل چولازيق نشان داده امּ
 ٥- كرونولوژي:
چاغينسيرا – Çağınsıra
 در زبان تركي چاغ به معني وقت و هنگام و زمانه استּاما كاربرد كلمه چاغ به معني زمان بويژه در مقابل مفهوم مكان چندان صحيح نيستּ زيرا در تركي چاغين - Çağın (چاغ+ين) به مفهوم زمان٬ در مقابل اورون – Orun (اور+اون) به مفهوم مكان استּردپاي واژه چاغين در تركي آزربايجاني را در كلمه هاچان مي توان مشاهده كرد كه در آن حرف غ مانند تركي استانبولي٬ حذف شده استּ (هاچاغين= ها+چاغ+ين=ها+چا+=هاچان)ּ با حركت از اين نقطه براي كلمه كرونولوژي٬ تركيب چاغينسيرا (چاغين+سيرا) پيشنهاد ميشودּ چاغين به مفهوم زمان و سيرا به مفهوم رديف و نوبت و ترتيبּּּּ
 ٦- تاريخ (علم) و تاريخ (مورخه) :
اؤته ك - Ötək ٬ ايلايگون- İlaygün
 در زبان فارسي براي ناميدن دو مفهوم متفاوت علم تاريخ (به انگليسي History) و مورخه (به انگلسيي Date) مانند تاريخ تولد٬ هر دو كلمه واحد "تاريخ" بكار مي رود٬ اما در زبان تركي همچو كمبودي وجود نداردּدر نشريات دانشجوئي تركي در ايران به واژه ايلاي به معني تاريخ برخورد مي كنيمּ حال آنكه كاربرد كلمه ايلاي معادل تاريخ در هر دو معني آن (علم و مورخه) داراي اشكال استּ
در زبان تركي براي تاريخ به معني علم تاريخ واژه "اؤته ك" (اؤت+ ه ك٬ از اؤتمك به معني سپري شدن و گذر كردن)  پيشنهاد شده استּ بنابراين تعويض كلمه موجود اؤته ك با كلمه ديگري جهيت نداردּ و اما كلمه ايلاي به معني مورخه نيز نميتواند بكار رودּ زيرا مورخه مثلا قطعنامه مورخه فلان و يا تاريخ تولد٬ شامل سه بخش سال و ماه و روز استּ با توجه به اين نكته٬ معادل كلمه مورخه٬ به شكل "ايلايگون" (ايل+آي+گون) پيشنهاد ميشودּ 
در زير چند كلمه تركي مربوط  به تقويم و گاهشماري تركي– شامل موارد پيشنهادي خود در فوق به رنگ قرمز- را آورده ام:
 تقويم و گاهشماري تركي: تورك ييمي و چاغ بيريملري – Türk Yimi və Çağ Birimləri
 ساعت (واحد زمان): چولا – Çola
روز: گون –Gün
هفته: يئدديجه– Yeddicə
ماه: آى - Ay
دوره دو ماهه: كسين - Kəsin
فصل٬ موسم (سه ماهه): دؤنه نجه - Dönəncə
دوره شش ماهه: سوره م -Sürəm
سال: ايل - İl
سال شمسى: گونش ايلى - Günəş İli
سال قمرى: آيسال ايلى - Aysal İl
سال هجري: كؤچسه ل ايل – Köçsəl İl
سال ميلادي: دوغون ايل - Doğuş İli
سالنامه: ايلليك – İllik
سالگرد: ايل دؤنوم - İldönüm
سالنما: ايل گؤر - İlgör
دقيقه: ايريمجيك - İrimcik
ثانيه: ايكينجيك - İkincik
آنيه: قيرپيمجيك - Qırpımcıq
ساعت مچي: چولازيق - Çolazıq
روزشمار: گونگه ن - Güngən ٬ گونله ج – Günləc
تحويل سال: گون دؤنومو٬ ايل دؤنوشومو
وقايع نامه: ايلده ليك – İldəlik
كرونولوژي: چاغينسيرا – Çağınsıra
قرن-سده: يوزايلليك – Yüzillik
دهه: اون ايلليك – Onillik
وقت٬ هنگام: چاغ - Çağ
تقويم: ييم – Yim
تاريخ (علم):  اؤته ك - Ötək
تاريخ (مورخه) :  ايلايگون- İlaygün
مدت: سوره  - Sürə
مهلت: سوره و -Sürəv
عهد٬ دوره: دؤنه م -Dönəm
روند: سوره ج – Sürəc
پريوديك٬ ادواري: سوره لي – Sürəli
مزمن: سوره گن – Sürəgən
دائم٬ مداوم: سوره كلي – Sürəkli
ابدي: منگي – Məngi
ازلي: آشني – Aşnı
آخر: سون - Son
اول: ايلك- İlk
نهايت: بيتيم - Bitim
ابتدا: باشلانقيج - Başlanqıc
اوليه٬ نخستين: ايلكين – İlkin
نادر: اسئيره ك – Seyrək
زود زود: سيخجا - Sıxca
پياپي: آرديشيق - Ardışıq
قديم: اسكي - Əski
باستان: بايري - Bayrı
زمان (در مقابل مكان) :  چاغين - Çağın
مكان (در مقابل زمان) :  اورون - Orun